‘Holzbücher’ van Carl von Hinterlang in de burcht Guttenberg aan de Neckar

Xylotheken: eeuwenoude boomboeken

Kasten vol met boomboeken, oftewel xylotheken,  waren eind achttiende en begin negentiende eeuw educatieve pronkstukken op kastelen en universiteiten, in kloosters en musea. Het inspireerde Delftse KNNV-ers tot het maken van een moderne xylotheek. Natuurhistorisch en cultureel erfgoed, inclusief verhalen en mysteries: waar is de Wageningse xylotheek gebleven?

In het souterrain van Kasteel Groeneveld in Baarn staat een kast met vijftig verschillende houten boeken, oftewel boomboeken, begin negentiende eeuw gemaakt door de Duitse plantkundige en bosbouwer Alexander Schlümbach. Eén van de boomboeken in de vitrine toont opengeslagen zijn inhoud:

Op de rechter 'pagina' liggen op een bedje van mos eikenbladeren, eikels, takjes, een onvolgroeide eikel aan een takje, dwarsdoorsnedes van stukjes eikentak, een blokje eikenhout, een verkoold blokje eikenhout

en een piepklein houten potje met daarin eikenbloesemstuifmeel. Op de linker bladzijde heeft Schlümbach in Gotisch-Duits handschrift onder de kop Quercus robur een hele verhandeling over de zomereik geschreven. En zo staan er in de kast nóg eens 146 boeken, telkens over en gemaakt van en met één boomsoort.

Xylotheken zijn in de loop van de achttiende eeuw ontstaan, toen ook naturaliënkabinetten en Wunderkammern populair waren.  Daarin werden allerlei exotische rariteiten uit binnen- en buitenland tentoongesteld. Deels om mee te pronken, deels om kennis te delen en verspreiden. Dat gold ook voor hout- en houtsoorten in 'Holz-Kabinetten' en xylotheken. 'Zonder de bosarbeiders kwaad te willen doen, probeer ik slechts de zo noodzakelijke, maar grotendeels ontbrekende wetenschappelijke kennis van onze inheemse houtsoorten te verbeiden'. Dat gaf de Duitse hulpgeestelijke Candid Huber (1747-1813) als verklaring voor het maken van zijn xylotheken. Als uitvinder van het fenomeen wordt Carl Schildbach (1730-1816) gezien, die de menagerie (voorloper van de dierentuin) van landgraaf Friederich II beheerde.  Tussen 1771 en 1799 werkte hij aan een enorme xylotheek met uiteindelijk 546  delen met 44 boomsoorten, tegenwoordig te bezichtigen in het Naturkundemuseum Ottoneum in Kassel. Het gold als voorbeeld voor de latere xylotheken die vooral in het bosrijke Duitsland en Oostenrijk populair waren.

Er zijn nog zes andere Schumbach xylotheken overgebleven in Duitsland, Hongarije en Zweden. Duitsland en Oostenrijk hebben tegenwoordig nog steeds de meeste historische xylotheken, maar ze zijn ook te zien in Tjechië, Italië, Rusland, Frankrijk, de VS, Zuid-Afrika en Spanje.

Von Siebold gaf de verzameling bij zijn terugkeer in Leiden cadeau aan de directeur van het toenmalige Rijksherbarium en daar liggen ze nog steeds bij Naturalis

Na 1815 was de mode om xylotheken te maken vrij plotseling overgewaaid raakten ze wat in de vergetelheid en werden nogal eens verwaarloosd. De tand des tijds, ongedierte en onwetendheid kregen vat op veel xylotheken. Vocht, hitte en houtwormen deden hun werk.  Maar vanaf de jaren dertig van de vorige eeuw bloeide de belangstelling weer wat op,  in Nederland onder aanvoering van de  H. J. Venema. Die was tot 1970 hoogleraar plantensystematiek, dendrologie en plantengeografie van de toenmalige Landbouwhogeschool in Wageningen. Hij deed in de jaren dertig onderzoek naar verschillende xylotheken, waaronder die in Franeker en publiceerde daarover in verschillende tijdschriften. In het Landbouwmuseum in Wageningen was voor de oorlog ook een 69-delige xylotheek te bewonderen. Dat valt op te maken uit  twee artikelen van Venema uit 1937, inclusief foto's. Na de oorlog bleek deze xylotheek spoorloos verdwenen. Hoogstwaarschijnlijk is die in de barre Wageningse oorlogsomstandigheden geëindigd als brandhout.

Nieuwe, moderne xylotheken zijn er ook. Het moet ergens eind jaren negentig zijn geweest dat Ben Lemmers met de Delftse bomenwerkgroep van de KNNV een bezoek bracht aan Schlümbachs xylotheek in kasteel Groeneveld. 'Dat kan ik beter', dacht de bomenliefhebber en meubelmaker en hij ging aan de slag. In 2004 was zijn kunststuk klaar. Een kast met 50 bomenboeken van inheemse bomen, van veldesdoorn tot schietwilg, van beuk tot lijsterbes, van ruwe berk tot appel, van witte abeel tot gewone hazelaar: allemaal hebben ze hun eigen boek. De bekisting is helemaal van eikenhout, maar wel allemaal met op de rug ook een strook schors van de betreffende boomsoort. 

inhoud van het desbetreffende bomenboek is weergegeven, met verwijzingen naar de uitleg. Met vervolgens uitgebreide achtergrond over de betreffende boomsoort.'Technisch zitten de boeken beter in elkaar dan de oude', volgens Lemmers: hijheeft de boeken niet gespijkerd, maar gezwaluwstaart, legt hij uit.