Luisteren naar de stilte

Stil is het niet vaak in onze samenleving: er is altijd geluid. Van buiten, door verkeer, huishoudelijke apparaten, muziek en multimedia. En van binnen, door je innerlijke stem, die van alles van je vraagt. Volgens sommigen is dat niet erg: stilte kan gevaarlijk zijn. Volgens anderen is stilte juist ‘de grondtoon van het leven’ en is het dus cruciaal om regelmatig even stil te zijn.


Volledig blanco zouden de komende bladzijden  eigenlijk moeten zijn: wit, geen tekst, geen tekeningen of foto’s, niks. Dat zou namelijk het beste omschrijven wat stilte eigenlijk is. Want schrijven en lezen over stilte, dat is eigenlijk praten in je hoofd en dus niet stil. Of wel? Is stilte simpelweg de afwezigheid van geluid en kun je wel degelijk lezen in stilte? Hoe dan ook, stilte zit flink in het gedrang in onze moderne gemotoriseerde en verstedelijkte wereld vol onrust en geluid. Overal en bijna altijd is er geluid, van verkeer op land en in de lucht, tot geluid binnens- en buitenshuis door getelefoneer, van muziek, tv, radio, pc, I-phone, smartphone en vooral ook heel veel geklets. We leven steeds meer in een stilte-mijdende cultuur.
Dat is jammer vinden veel mensen. Getuige de komst van stiltecoupés in treinen, stiltecentra op luchthavens, in ziekenhuizen en kantoren; de wachtlijsten voor gastenverblijven van kloosters; de eerste Dag van de Stilte die onlangs werd georganiseerd door een heus stilteplatform. Blijkbaar verliezen we met stilte iets bijzonders, dat juist gekoesterd moet worden. Maar wat is dat dan precies?

Spreken over stilte is niet gemakkelijk. Het begint met de definitie uit het woordenboek: ‘Toestand dat er geen of weinig geluid wordt gehoord of gemaakt, dat er weinig of niet gesproken wordt.’ Dat zijn eigenlijk al twee betekenissen: het ontbreken van geluid of dat van spraak. Iemand kan de hele avond stil in een hoekje zitten op een verder zeer luidruchtig feest: hij is stil, maar het ís niet stil. Wandelend in het bos ervaren we het geraas van een nabije snelweg als lawaai, terwijl het fluiten van een vogel of het geklater van een beekje de stilte in onze beleving niet doorbreekt. Volgens sommigen bestaat de stilte domweg niet. Want zelfs al is het volledig stil, dan hoor je toch het kloppen van je hart, het ruisen van het bloed in je oren en bovendien het innerlijke gekwetter van je eigen gedachten. Misschien brengt de dood de enige ware stilte. ‘Maar het vreemdste is nog wel dat mijn pogingen om mijn stilte-ervaringen te beschrijven, mij het gevoel gaven dat de stilte zelf zich verzet tegen alle pogingen erover te praten. Dat is volgens mij niet omdat stilte ‘zonder betekenis’ is. Het staat ‘buiten de taal’.’ Aldus de Britse schrijfster Sara Maitland, die er desalniettemin een boek over schreef: ‘Stilte als antwoord’.

Tot haar vijftigste leidde Maitland een druk leven als feministisch activiste en bekend romanschrijfster. Toen de kinderen de deur uit waren en haar huwelijk stukliep, verruilde ze Londen voor het platteland en begon ze te merken dat stilte haar goed deed en dat ze méér wilde: ze werd verliefd op de stilte. Ze besloot de stilte te onderzoeken, onder andere op retraite in de woestijn en veertig dagen in eenzaamheid op het Schotse Isle of Skye. Ze koos uiteindelijk voor een teruggetrokken leven in een sober huisje ver van de bewoonde wereld. Overigens wel met een logeerkamer, telefoon en internet, al beperkt ze het gebruik van die communicatiemiddelen tot een paar dagen in de week. Haar boek is het verslag van haar zoektocht naar wat stilte eigenlijk is. Het valt haar op dat het wordt omschreven als het ontbreken van iets – geluid, spraak - terwijl zij de stilte juist ervaart als iets fundamenteel positiefs.

Dat wil niet zeggen, dat stilte altijd iets positiefs is. Stilte kan gek maken, zelfs dodelijk zijn. Eenzame opsluiting bijvoorbeeld is in veel landen een straf en martelmethode. De reacties van mensen die langdurig in eenzaamheid worden opgesloten, wordt wel omschreven als ‘psychotische waanzin’. De Britse zakenman en zeiler Donald Crowhurst werd waanzinnig en pleegde uiteindelijk zelfmoord tijdens de eerste non-stop solozeiltocht om de wereld, de Golden Globe Race van 1968. Uit de dagboeken van de Amerikaanse student Chris McCandless, die zich terugtrok in de wildernis van Alaska (aangrijpend verfilmd in Into the Wild), blijkt dat hij een evenwichtig en harmonieus leven leidde. Totdat hij ontdekte dat een kolkende rivier hem de terugkeer naar de bewoonde wereld belemmerde. Vanaf toen ging het lichamelijk en mentaal steeds slechter met hem, totdat de dood er op volgde. Ook met Maitland ging het een tijdje niet goed, toen ze tijdens haar veertig dagen op het eiland Skye ingesneeuwd raakte en geen kant meer op kon: ‘De stilte holde mij uit en liet mij leeg en naakt achter.’ Zodra stilte wordt opgelegd of afgedwongen, gaat het dus mis. Om stilte als iets prettigs, waardevols te kunnen ervaren, moet het om zelfverkozen stilte gaan. Met de mogelijkheid, al is het af en toe, terug te kunnen naar de mensenwereld, contact te maken, te communiceren. Want de mens is een sociaal wezen.

Om die reden zien sommigen stilte zelfs als iets asociaals: ‘Stilte is een plek van de dood, van het niets...Stilte is onderdrukking. Alle sociale bewegingen van onderdrukte mensen...hebben gesteld dat ‘een taal krijgen’ en ‘een stem krijgen’ noodzakelijk zijn geweest voor hun politieke vooruitgang...Het is ‘het woord’ dat het begin is van vrijheid. Alle stilte wacht om te worden doorbroken’. Zo wordt Maitland door een vriendin voor de voeten geworpen, bij haar stilte-onderzoek. Andere activisten prijzen daarentegen soms de stilte. Volgens de postmoderne filosoof Michel Foucault bijvoorbeeld, was het voor minderheidsgroepen soms verstandig om stil te blijven. Dat biedt namelijk de mogelijkheid om anoniem je gang te gaan. Zo werd er tot de achttiende eeuw niet openlijk over homosexualiteit gesproken en konden homo’s min of meer hun eigen leven leiden. Vanaf het moment dat er wel over werd gesproken, werd het als afwijkend gedrag beschouwd en werd het bestreden. ‘Toegeven is gecontroleerd worden en stil zijn betekent vrij leven’, vond Foucault.

Voor anderen gaat het belang van stilte nog veel verder. Ze gaan op zoek naar stilte, met soms belangrijke historische gevolgen. Denk aan de stille meditatie van Siddharta Gautama onder de vijgenboom, zo’n vijf eeuwen voor Christus, om als Boeddha zijn gevonden inzichten door te geven. Of de eenzame vastentijd van veertig dagen in de Sinaï woestijn door Jezus van Nazareth. Zij vonden daar in stilte iets heel fundamenteels. Ook in deze tijd is dat een vaak gehoorde ervaring van mensen die bewust periodes van stilte opzoeken, vaak in de vorm van meditatie. Op de vraag waarom ze mediteren, komen antwoorden als: vanwege een gevoel van thuis komen, van jezelf terugvinden, van dichtbij je ware aard komen. Waarbij er bovendien soms een grote verbondenheid wordt ervaren met andere mensen en de rest van de schepping. Hoe langduriger de periodes van stilte, hoe intenser en diepgaander dergelijke ervaringen.
‘Keer op keer, in elke historische periode, op elk denkbaar gebied, in ontelbaar verschillende talen en vormen, komen mensen die vrijwillig de stilte in gaan naar buiten met enigszins verwarde berichten over intense jouissance (oneindige opening naar de eeuwigheid), over een soort ontmoeting met de natuur, zichzelf, hun God, of een onbeschrijflijke bron van kracht.’ Schrijft Maitland. Ze vraagt zich zelfs af of God misschien stilte is: ‘De glimmende, draaiende ring van ‘puur en oneindig licht.’.. ‘levend, werkelijk en van nature onbreekbaar’. Opvallend dat ze zoiets zegt want in de bijbel gaat de aanwezigheid van God juist vaak gepaard met een boel herrie: stormen, vuur en aardbevingen. Vaak, maar niet altijd: de profeet Elia ervaart op de berg Horeb Gods mysterievolle aanwezigheid als ‘een stem van zachte stilte.’ Meer seculier omschrijft het Nederlandse Stilteplatform het als volgt: ‘Stilte is de grondtoon van ons leven.’

Stilte kan kortom ervaren worden als iets onuitsprekelijk belangrijks. Het paradoxale is dat het belang van stilte pas goed wordt gezien, als die stilte wordt ervaren. Zonder stilte, zie je niet dat stilte belangrijk is. Het is zo gemakkelijk om voor de stilte weg te lopen, afleiding te zoeken. De tv aan, eventjes lekker bellen, muziekje op je I-pod, even sms’en, twitteren, facebooken. In principe niks mis mee. Maar door altijd de stilte te vermijden, zou het zo maar kunnen, dat je iets essentieels mist. Vandaar wat tips om te leren luisteren naar de stilte.



Tips om stil van te worden

*Wees drie keer per dag - ’s morgens, ’s middags en ’s avonds - eventjes bewust stil, al is het maar één minuut. Dat wil zeggen ga zitten of staan en doe niks. Stel het moment niet uit, maar doe het zodra het in je opkomt, want anders komt het er niet meer van.

*Geen geschikte plek om even stil te wezen, bijvoorbeeld te veel mensen in de buurt? Geen zin om uit te leggen dat je even stil wilt zijn? Ga op de wc zitten. Ook bijvoorbeeld als je eventjes weg wilt uit een of ander groepsgebeuren.

*Laat de mobiele telefoon, Ipod –Pad of wat voor mobiel communicatiemiddel dan ook, af en toe thuis, tijdens een wandeling, fiets- of boottochtje. Altijd communicado zijn, maakt onrustig.

*Zoek een stiltegroep: ga gezamenlijk mediteren, bidden of in stilte wandelen. Gezamenlijke stilte is toch weer heel anders dan solitaire stilte. Samen zijn en toch stil, maakt het makkelijker om vervolgens in gezelschappen stil te kunnen zijn. Kijk op www.stilte.org of www.boeddhisme.nl voor meditatiegroepen.

*Ga een paar dagen op retraite in een klooster.

* ‘Heb je haast, ga dan zitten’, zei de Chinese wijsgeer Lao Tse, zes eeuwen voor Christus. Blijkbaar is haast niet alleen van onze tijd. Er zijn altijd honderdduizend redenen om juist nu even niet stil te zijn, rustig te zitten en niks te doen. Want de was moet nog opgehangen, de krant nog gelezen, de tennisclub en een vriendin gebeld, het glas naar de glasbak, een vakantie geboekt, een knoop aangenaaid, de vaatwasser uitgeruimd, de schuur opgeruimd en zo gaat het to-do-lijstje in ons hoofd ons opzitten jutten tot steeds grotere haast. Maar zodra je gaat zitten, even niks doet, zie je al snel: waarom maar ik me zo druk om zulke onbenullige dingen? Haast zorgt voor een vicieuze cirkel van blikvernauwing. Rust en stilte zorgen voor blikverruiming.

* De herrie van binnenuit, het constante praten van je innerlijke stem, valt wat te kalmeren door je lichaam te voelen. Eerst je voeten, dan je kuiten, knieholtes, bovenbenen, enzovoort totdat je al je lichaamsdelen tot aan je kruin bewust voelt. Probeer vervolgens je te concentreren op je ademhaling, dat wil zeggen, probeer niks anders te doen dan het te voelen hoe je ademhaling vanzelf – zonder dat je iets hoeft te doen - op en neer deint: in en uit en in en uit. Je dwaalt vanzelf weer af, dat gebeurt iedereen, is niet erg: ga weer rustig terug naar het voelen van je ademhaling. De eerste keer kun je deze oefening met tien minuten beginnen. Daarna kun je de periodes verlengen. Het is feitelijk een vorm van mediteren.

*Spreek geen kwaad, dat wil zeggen: probeer niet negatief te spreken over andere mensen. Wat heeft dat met stilte te maken? Probeer het eens. Dan merk je hoeveel er geroddeld wordt. Dat heel veel gesprekken worden opgevuld met gepraat over anderen. Dat het heel moeilijk is om daar weerstand aan te bieden, om níet mee te gaan in het geroddel. Maar dat tegelijkertijd zwijgen als anderen negatief beginnen te praten, heel bevrijdend kan werken.

* Bezoek de zeldzame stille plekken in Nederland. Niet allemaal tegelijk, want dat is niet bevorderlijk voor de stiltebeleving. Kijk maar eens op de website www.daarmoetikzijn.nl en selecteer daarbij alleen op gebieden waar het stil is.

*Bekijk de film ‘Into great Silence’, via internet te koop op DVD. Het is een documentaire over het leven van monniken in de Kartuizer Orde in de Franse Alpen. Behalve de liederen van het klooster, is er in de film geen muziek, geen commentaar. Door het zien van de film, twee uur en drie kwartier lang, word je meegenomen in de stilte. De film zelf is als het ware een stiltemeditatie.

*Er is nu eenmaal heel veel geluid in onze wereld. Als je graag momenten van stilte koestert, dan kunnen die geluiden, de muziek van de buren, scooters op straat, de tv van je dochter, gaan irriteren. Accepteer al het geluid. Binnen en buiten. Dat maakt het makkelijker om van toch stilte te ervaren.

*Probeer na lezing van dit artikel tien minuten niks te doen, stil te zitten. Kijk en voel wat er gebeurt, veroordeel niks, accepteer alles, gewoon kijken, voelen, luisteren, dat is alles. Geen geschikte plek? Denk aan de WC. Geen tijd? Doe het dan zéker nu.


Gepubliceerd in Genoeg, december 2011-januari 2012